Ik heb de laatste tijd nogal wat te doen met empathie. Afgelopen weekend heb ik mijn derde cursus Geweldloze Communicatie afgerond. Dit blijkt uiteindelijk helemaal om empathie te draaien. Medeleven of mededogen; met jezelf in de eerste plaats. Ik ben ontzettend onder de indruk van de kracht van deze manier van contact maken. Na jarenlang allerlei therapiën gegeven, gekregen en gezien te hebben is dit veruit de meest directe en effectieve manier werken met mensen.

Het is wederom de eenvoud die me raakt. Als ik op ‘persoonlijkheidsstoornissen’ google, komen er vooral ingewikkelde theoriën en behandelprogramma’ s te voorschijn. Ik denk dat dit voorbij gaat aan wat betrokkenen nodig hebben. Echt contact van mens tot mens is blijkbaar het meest heilzame wat er is. Ik heb de combinatie Geweldloze Communicatie en persoonlijkheidsstoornissen voorgelegd aan de trainer van het laatste weekend. John Kinyon. Hij is een voorloper op het gebied van mediation en Geweldloze Communicatie vanuit de USA. Hij gaf aan dat er geen contra- indicaties zijn. Geweldloze communicatie gaat over universele behoeften en is dus universeel inzetbaar in het verbinden van mensen met zichzelf en met de wereld om hen heen.

Ik word hier erg blij van. Het geeft mij de mogelijkheid om op een positieve manier invloed uit te oefenen. Blijkbaar is het in aanraking komen met gevoelige woorden genoeg om anderen te openen voor contact. Dus voor iedereen die de wereld om zich heen te zakelijk of te materialistisch vindt: het enige wat je hoeft te doen is zelf meer liefdevolle woorden gebruiken.

Wij zussen voeren graag diepzinnige gesprekken. In de hitte van zo’n gesprek kan een ontwijkend antwoord als dat van mijn zwager behoorlijk irriteren. Het is dus opmerkelijk dat de woorden “het is zoals het is” ons uiteindelijk een dienst hebben bewezen. Het begon als een grapje, maar wij gingen de zin steeds vaker tegen elkaar zeggen op momenten dat we onze alledaagse zorgen bespraken. Dit gaf lucht en het hielp om de situatie te accepteren zoals hij was.

Het vermogen om te accepteren is ontzettend belangrijk als je verder wilt komen in het leven. Om stappen te kunnen zetten in je ontwikkeling is het nodig om je eerst neer te leggen bij de beperkingen hierin. En iedereen heeft beperkingen, daar hoef je geen handicap voor te hebben. Als je de beperkingen als grenzen ziet, zit daar ook altijd ruimte in. Ruimte om te ontwikkelen of ruimte voor een eigen keuze. Je hebt altijd zelf een keus en er is altijd een manier om invloed uit te oefenen op de situatie. Al zit je nog zo klem en kunnen de consequenties van je keuze ingrijpend zijn.

Ten aanzien van mijn zwager heb ik altijd gedacht dat ik aan hem van alles moest leren. Over persoonlijke ontwikkeling en contact met je gevoel en zo. Hier was ik zo druk mee dat ik er aan voorbij ging dat ik wat van hem te leren had.

Dit biedt veiligheid en geeft zelfvertrouwen.Volgens mij is dit zelfs de enige manier waarop je anderen daadwerkelijk kunt versterken. Alle andere manieren zorgen voor afhankelijkheid en voor aanpassing van gedrag. In het gunstigste geval. In ongunstige gevallen zorgt het voor conflicten en stoornissen. Alleen op de leidend volgende manier kan de ander ontwikkelen vanuit zijn eigen kracht.

Ik zelf heb dit geleerd in de opvoeding van mijn kinderen. Ik was nooit zo’n goede volger. Als ik het gevoel had dat situaties een kant opgingen die ik niet wilde, raakte ik in paniek en begon ik te gillen of ik zette mijn hakken in het zand. Toen ik moeder werd, moest ik leren volgen. Mijn zoontje bepaalde wanneer hij zorg nodig had. Hij bepaalde het tempo van de dag en wanneer ik hem moest troosten. Dit bracht mij uit mijn evenwicht. Ik had geen houvast meer. Pas toen ik leerde te vertrouwen op mijn eigen grenzen, kon ik mezelf beter beschermen. Dit gaf rust, waardoor ik om me heen kon kijken. En waardoor ik mijn kinderen met vertrouwen kon volgen in het ontwikkelen van hun eigenheid.

In mijn manier van werken ervaar ik de krachtige invloed van het bieden van veiligheid aan de partijen. Het is een eerste en noodzakelijke stap om anderen in beweging te krijgen. Voorwaarde is wel dat de (gespreks)leider eerst voor zijn eigen gevoel van veiligheid heeft gezorgd. Anders wordt het gaten met gaten vullen.

Lastige lieden kunnen zich over het algemeen slecht aanpassen. Ze voelen zich onveilig bij de mensen die het voor het zeggen hebben en verzetten zich daar tegen. Het wantrouwen naar autoriteit is meestal terug te voeren naar een onveilig gevoel bij de ouders of andere belangrijke opvoeders in de kindertijd. Ik heb gemerkt dat de behoefte aan veiligheid eerst gezien en erkend moet worden, voordat er ontwikkeling mogelijk is.

Veel mensen gaan te rade bij een grotere autoriteit als ze er niet uitkomen met een lastige ander. Ze schalen op, zogezegd. Dus de leerkracht stuurt de moeilijke leerling naar de directeur en de verpleegkundige gaat naar de psychiater voor advies. Het is duidelijk dat hiermee niet aan de behoefte van de persoon in nood wordt voldaan.

Geweldloze communicatie is een methode van conflicthantering die uitgaat van aandacht voor de behoefte van jezelf en van de ander. Door eerst tegemoet te komen aan je eigen behoefte (aan veiligheid bijvoorbeeld in het geval van agressief gedrag), is het mogelijk om open te staan voor de behoefte van de ander. Het idee is dat behoeften vaak overheerst worden door oordelen. Achter ieder oordeel zit een behoefte van de veroordelaar. Dus mijn oordeel over mensen met van die SUV’s , zou wel eens te maken kunnen hebben met mijn eigen behoefte om gezien te worden.

Het huidige hulpverleningssysteem is ingericht op het beoordelen van degene die afwijkt. Dit is vanuit de behoefte (aan houvast?) van de mensen die last hebben van deze onaangepasten. Daar is op zich niks mis mee. Als het als zodanig gezien en erkend wordt tenminste. Want pas dan kan de leerkracht, politieman of wie dan ook zich vrij voelen om zich werkelijk in te leven in de behoefte van degene die het moeilijk heeft. 

Ik weet zeker dat er  op deze manier veel lastig gedrag voorkomen kan worden.

Er hangt veel negativiteit om het woord macht. Terwijl het op zich gewoon met invloed uitoefenen te maken heeft. En dat wil iedereen. Als je geen invloed meer probeert uit te oefenen, ben je overgeleverd aan anderen en dat kan niet de bedoeling zijn. Dus ieders poging om invloed uit te oefenen dient onze menselijke ontwikkeling.

Als ik naar mezelf kijk en naar de keren dat ik ruzie heb, is dat eigenlijk altijd omdat ik me schrap zet. En ik zet me schrap, omdat ik bang ben dat ik anders niks meer te zeggen heb over de bepaalde situatie. En dat gaat bijna altijd over de toekomst. Dus ik maak ruzie met  mijn man omdat ik vind dat hij teveel met zijn werk bezig is en te weinig met thuis. Dan bevliegt de angst me opeens dat het mijn probleem wordt om de boel thuis draaiend houden en dat ik dan niet meer toekom aan mijn ambities.

Ik ga ruzie maken op het moment dat de angst me bevliegt. Meestal wacht ik niet totdat het probleem ook echt aan de orde is. Eigenlijk wil ik de ander dan bij voorbaat overtuigen dat hij zich moet aanpassen aan mijn plan. Het is echter veel zinvoller om mijn energie te gebruiken om mijn plannen te verwezenlijken en me daar volledig op te richten. Op het moment dat het duidelijk wordt dat ik iets van de ander nodig heb, kan ik een concrete vraag stellen voor een zichtbaar probleem en dat is veel gemakkelijker om aan mee te werken.

Invloed uitoefenen is verantwoordelijkheid nemen. Mijn ervaring is dat je dat het beste op je eigen terrein kunt doen. Dus bij een (dreigend) conflict is het van belang dat je stilstaat bij de taken en beslissingen die horen bij jouw rol in die situatie.  Daar kun je je hard voor maken. En de rest mogen we loslaten.

Maar ook leerzaam. Huub had het namelijk vooral over de behoeften van mensen en de verschillen tussen mannen en vrouwen hierin. Hij zei, kortgezegd, dat mannen vooral behoefte aan vertrouwen en goedkeuring hebben. Terwijl vrouwen meer behoefte hebben aan begrip en aandacht. Hier heb ik over doorgedacht en volgens mij komen bijna alle conflicten tussen mannen en vrouwen hier uit voort. Vrouwen willen contact met hun man, ze dringen zich aan hem op over van alles en nog wat, waardoor mannen zich aangevallen voelen en het idee hebben dat ze tekort schieten. Ze storten zich nog meer op hun werk, omdat ze daar wel goedkeuring denken te krijgen, waardoor de vrouw zich meer en meer aan haar lot voelt overgelaten. 

Het probleem is, volgens Huub, dat we vanuit onze eigen behoeften reageren op anderen. Dus de mannen geven hun vrouw vertrouwen, door  ze helemaal hun eigen gang te laten gaan. “Mijn vrouw kan zo goed met de kinderen omgaan, ik hoef me er nooit mee te bemoeien!”. En vrouwen vragen hun man hoe het geweest is op het werk, om toch eens te praten over wat er is, want ze zíet toch dat hem iets dwars zit.  Als een vrouw ‘klaagt’ tegen haar man, omdat hij alweer door moet werken ‘s avonds, bedoelt ze niet dat hij thuis moet blijven. Dat denkt de man. Dus hij gaat (enigszins geïrriteerd) uitleggen dat het echt niet anders kan. Terwijl die vrouw eigenlijk alleen wil horen dat het moeilijk voor haar is. Ze begrijpt ook wel dat het niet anders kan.

De oplossing is om het eenvoudigweg om te draaien. Dus mannen moeten vaker aan hun vrouw vragen hoe het gaat. (En met aandacht naar het antwoord luisteren!) En vrouwen moeten hun man meer complimenteren en vertrouwen hebben in zijn manier van problemen oplossen.

Volgens de DSM 4 (het diagnosesysteem binnen de GGZ) worden persoonlijkheidsstoornissen onderverdeeld in drie groepen. Voor groep A is kenmerkend dat ze weinig behoefte aan contact met anderen hebben, zij leven eigenlijk in hun eigen wereld. Groep B en C hebben wel een sterke behoefte aan contact met anderen. Ze reageren alleen verschillend op stress. Je kunt zeggen dat mensen onder stress de keus hebben tussen vluchten of vechten. Groep B gaat vechten en groep C vlucht of haakt af.

Doordat ik de hele dag met mensen met een persoonlijkheidsstoornis sprak, ging ik iedereen om me heen op die manier bekijken. En natuurlijk zijn alle mensen onder te brengen in éen van de drie categorieen. De gestelde grens tussen gezond en ziek is dat er sprake moet zijn van een vastzittend patroon in het gedrag -dus weinig beïnvloedbaar- en dat mensen er door in de problemen komen op hun werk, met wonen of in relaties. Ik heb net zo veel mensen buiten de GGZ gezien die voldoen aan deze criteria als er binnen.

De zin “Iedereen heeft een persoonlijkheidsstoornis” heeft me in de loop van de jaren geholpen om de gezonde kant van mijn cliënten te zien en de ‘gestoorde’  kant van mezelf te accepteren. Ik ben duidelijk een cluster B geval. Ik ben eigengereid en kritisch en ik hou er niet van om mezelf aan te passen alleen maar omdat iemand zegt dat dat moet. Ik heb een sterke intuïtie, denk snel en ik ben open en direct van aard.

Ik heb moeite met plannen, structuur aanbrengen en met doorzetten. Hier loop ik nogal tegenaan nu ik voor mezelf begonnen ben. Doorzetten kun je gewoon aanleren, heb ik gemerkt. Mijn chaos aanpakken is moeilijker, omdat mezelf onder druk zetten averechts werkt. Laatst hoorde ik een spiritueel therapeut zeggen dat je de chaos eerst moet toelaten voordat er een ordening kan ontstaan. Het klonk alsof die ordening dan vanzelf komt. Daar ga ik dan nu maar op zitten wachten…

Ik ben in 1995 begonnen in de psychiatrie. Eerst op klinische afdelingen en de laatste acht jaar bij wat van oudsher bekend staat als de RIAGG. Ik leerde mensen beoordelen op hun afwijkende of kwetsbare kant. Dat moest in kaart gebracht, geanalyseerd en gediagnosticeerd worden, voordat er een behandelplan gemaakt kon worden.

In 2006 heb ik een opleiding tot mediator gedaan. Daar leerde ik juist om open en nieuwsgierig contact te maken met de ander. In  mijn werk als behandelaar merkte ik dat dit een gunstig effect op mijn contact  met mijn clienten had. Het bleek heilzaam om eerst contact van mens tot mens te maken. En om pas na een intensieve kennismaking te bekijken wat ik voor de ander kon betekenen.

Ik werkte op een afdeling voor mensen met een persoonlijkheidsstoornis. Dat wil zeggen dat mensen bepaalde karaktereigenschappen hebben waarmee ze vastlopen in contact met anderen. Lastige mensen dus, zou je zeggen. En soms was het ook lastig. Maar toch is het opzienbarend dat bijna iedereen een aantrekkelijke gesprekspartner bleek te zijn als ik eerst goed de tijd nam om open te luisteren naar hoe de ander in het leven staat.

Ik hoop dat mensen die zich in mijn manier van kijken herkennen een reactie geven. Zowel vanuit de rol van cliënt of betrokkene als vanuit de rol van hulpverlener of behandelaar.  Zodat we onze ervaringen uit kunnen wisselen met de bedoeling om er samen wijzer van te worden.

Hoe dat er op dit blog uit gaat zien moet nog blijken. Mijn manier van omgaan met nieuwe situaties is gewoon maar de eerste stap zetten en dealen met wat ik tegen kom…